از مدیریت سنتی تا حکمرانی داده محور، چشم انداز تحول هوشمند در دستگاه قضا

هفته قوه قضائیه فرصتی مغتنم برای بازخوانی رسالت بزرگ دستگاه عدالت در صیانت از حقوق مردم، احقاق حق، استقرار عدالت و ارتقای اعتماد عمومی است و در شرایطی که تحول دیجیتال به یکی از الزامات اصلی حکمرانی در جهان امروز تبدیل شده، قوه قضائیه جمهوری اسلامی ایران نیز با رویکردی نوین، مسیر حکمرانی داده‌ محور و هوشمندسازی فرایندهای قضایی را که در حکم انتصاب ریاست معظم قوه قضائیه توسط قائد شهید امت رضوان الله علیه مورد تصریح و تأکید قرار گرفته است با جدیت دنبال می‌کند. امروزه دیگر اداره مطلوب یک دستگاه عدالت، صرفاً بر پایه تجربه و ساختارهای سنتی ممکن نیست، بلکه نیازمند داده‌ های دقیق، سامانه‌ های یکپارچه، تحلیل هوشمند اطلاعات و تصمیم‌ سازی مبتنی بر شواهد است لذا توسعه و بهره‌ برداری از سامانه‌ های الکترونیک قضایی، نقش مهمی در کاهش مراجعات حضوری، تسریع در گردش کار، کاهش خطاهای انسانی، افزایش شفافیت و به‌ ویژه کاهش اطاله دادرسی ایفاء کرده است. از جمله سامانه‌ های مهم و کاربردی مورد استفاده در مجموعه قضایی می‌توان به سامانه عدل ایران (ثنا و خدمات مرتبط)، سامانه ابلاغ الکترونیک، سامانه ثبت و پیگیری الکترونیک پرونده‌ ها، سامانه مدیریت پرونده‌ های قضایی، سامانه‌ های سهام و ساما، سامانه های نوبت‌ دهی و خدمات غیرحضوری و دیگر سامانه‌ های نظارتی و مدیریتی اشاره کرد. این سامانه‌ ها با ایجاد بستر الکترونیکی برای ثبت، تبادل، پیگیری و مدیریت اطلاعات، موجب شده‌ اند که فرآیند رسیدگی از حالت سنتی، دفتری و کاغذ محور به سمت رسیدگی سریع‌ تر، دقیق‌ تر و شفاف‌ تر حرکت کند. بهره‌ گیری از این زیرساخت‌ ها سبب شده است که بسیاری از اقدامات قضایی و اداری، بدون نیاز به مراجعه مکرر مردم انجام شود، ابلاغ‌ ها به‌ صورت الکترونیک در دسترس قرار گیرد، پرونده‌ ها با سرعت بیشتری در مسیر رسیدگی گردش یابند و مدیران قضایی نیز بتوانند با اتکاء به داده‌ های دقیق‌ تر، نظارت مؤثرتری بر عملکرد شعب و فرایندها داشته باشند. بی‌تردید، این تحولات در مجموع به افزایش بهره‌ وری، کاهش زمان رسیدگی و ارتقای رضایتمندی مراجعان منجر شده و در کنار کنترل سیستمی فرایندها، امکان رصد لحظه‌ ای وضعیت پرونده‌ ها و نظارت هوشمند بر جریان پرونده‌ ها فراهم آمده است و این رویکرد می‌تواند نقش مهمی در توزیع عادلانه پرونده‌ ها، جلوگیری از تمرکز نامتوازن و افزایش دقت مدیریتی در پی داشته باشد. افزون بر این، در افق پیش‌ رو، بهره‌ گیری حداکثری از هوش مصنوعی در نظام قضایی، یکی از مهمترین تحولات قابل انتظار است به‌ گونه‌ ای که سامانه های هوشمند با تحلیل اوراق، محتویات، مستندات و ادله پرونده، بتوانند به‌ عنوان دستیار قضایی، پیشنهادهایی درباره طبقه‌ بندی موضوع، تشخیص الگوهای مشابه، تکمیل فرایند تحلیل و پیشنهاد رأی متناسب با محتوا و مستندات پرونده ارائه دهند، موضوعی که خوشبختانه در مرکز آمار و فناوری اطلاعات قوه قضاییه مورد اهتمام جدی بوده و در کنار ارجاع سیستمی پرونده ها و تعیین اوقات خودکار در پرونده ها، به زودی عملیاتی خواهد شد. البته بدیهی است که اتخاذ تصمیم نهایی و صدور رأی، همچنان بر عهده قضات محترم خواهد بود و هوش مصنوعی صرفاً نقش پشتیبان و مشاور را ایفاء خواهد کرد. در دادگستری استان ایلام نیز با حمایت، هدایت و راهبری مستمر و مداوم ریاست محترم کل دادگستری استان ایلام، همسو با سیاست‌ های کلان قوه قضائیه، تلاش شده است تا با توسعه زیرساخت‌ های فناورانه، ارتقای سامانه‌ ها، تقویت فرایندهای الکترونیک و نگاه داده‌ محور، گام‌ های مؤثری در مسیر بهبود خدمت‌ رسانی، افزایش سرعت، دقت و تسهیل دسترسی مردم به عدالت برداشته شود و این مسیر، بی‌ تردید با همدلی و تخصص همکاران جوان و فرهیخته در حوزه فناوری اطلاعات و تلاش شبانه‌ روزی همکاران شریف و خدوم مجموعه قضایی استان با قدرت ادامه خواهد یافت. امید است با تداوم این رویکرد تحولی، شاهد قوه قضائیه‌ ای چابک‌ تر، شفاف‌ تر، هوشمندتر و نزدیک‌ تر به مردم باشیم، قوه‌ ای که در آن عدالت، نه فقط یک آرمان، بلکه تجربه‌ ای ملموس، سریع و مؤثر برای همۀ شهروندان باشد. به عون الله.